Teatral og utforskande Fosse

I same bygg som Teatret Vårt ligg Møre og Romsdal Kunstsenter. Der er det ei utstilling om Jon Fosses verk som ønskjer «å synleggjere korleis livet og kunsten hos Jon Fosse er tett vovne saman og korleis litteraturen kan opne nye rom i oss sjølve». I utstillingsrommet som er møblert med klassiske 70-talsmøbel, kan ein lese Fosse-tekstar, eller sitje og høyre ein ung Fosse lese frå «No kan hunden komme» frå ein høgtalar over lenestolen ein sit i. Eller ein kan sitje i 70-talssofa og sjå og høyre Fosses nobelprisforedrag og den fantastiske skodespelaren Stina Ekblad lese frå tekstane hans. Problemet er teksten. Eller tekstinga. På skjermen er det KI-oversett etter den tala teksten. KI er særs lite god i nynorsk – òg i svensk, viser det seg. Det er smertefullt å sjå Fosses poetiske tekst på nynorsk bli oversett til eit lappverk av kaudervelske gloser (til dømes «fans Kafka» og «regne ord» i staden for «reine ord»). Eg lurer ei stund på om dette er eit KI-kritisk verk, meint som ei humoristisk påminning om kor gale det kan gå om vi stolar blindt på ny teknologi, men nei, det var nok ikkje det. Men nok om dette og til Draum om hausten.

Ingen midtsommarnattsdraum

Draum om hausten har sine Shakespeare-hint, men her er ingen atenske skogar og idyll. I stykket er det vestlandsk regn, slik det er mykje av i Fosses tekstar. Regn, regn, regn. Fukt og mørke. Eit bitande ironisk flir til midtsommarnattsdraumen. I Nationaltheatrets versjon i fjor, der Sigrid Strøm Reibo hadde regi, rann det vatn heile tida i ei slags vassgardin. Vakkert. Kan hende for vakkert. Det vestlandske regnet hos Fosse er vel meir som ein syndeflod. Vatnet er vilt og brutalt. Men vatn og regn er det ingenting av i Tatu Hämäläinens versjon, eller i Jakob Oredssons scenografi. Det er tørt på scenen. Scenegolvet er eit kvitt rektangel med kortsida mot publikum, den andre kortsida stoppar mot eit heilt svart, ståande rektangel. Bak dette strålar det lys ut. Det er som ei svart sol. Eller er det slik Fosse seier det sjølv ein stad «regnets svarte lys»? Dette enkle grepet gjev djupn til scenen. Lyskastarar rammar inn den kvite firkanten. På den eine sida av han ligg det ein dunge med tørka plantar eller blomar og eit felt med noko som liknar lav eller mose.

Rytme og musikk

Spelerommet er altså ganske opent. Ingen rekvisittar, ingen grus eller malingssliten benk på denne kyrkjegarden. Dette gjer at arbeidet til skodespelarane kjem særs tydeleg fram. Mann (Conrad James McLean) og Kvinne (Johanna Mørck) møter kvarandre. Fosses tekst har så mykje musikk og rytme i seg (alle skodespelarar snakkar om dette), men han må musiserast med. Her blir det ikkje heilt rytmisk godt. Det blir ikkje heilt nokon god flyt, det blir litt urytmisk og tørt. Den som sym fritt og godt i denne Fosse-teksten er Kjersti Sandal som speler Mor. Ho leiker virtuost med teksten, her er det fin flyt. Det er ein fryd å sjå og høyre. Ho speler Mor på ein heilt annan måte enn Ågot Senstad som hadde rolla i Nationalteatret sin versjon der ho var strålande. Senstad var stikkande og anklagande. Det er ikkje Sandal. Ho er i fantastisk godt humør, sprudlande, sjølv om teksten stikk og stikk. Det kjem nok av at dette er ein mykje meir teatral versjon.

Tatu Rönkkös musikk fungerer så fint til dette materialet. Han jobbar her med minimalistiske små innsmett. Av og til berre ein eller to elektroniske tonar. Musikken gjev mørke og djupn. Stillheit er også brukt som verkemiddel, men det blir mest som eit peik mot Fosse-tradisjonen sitt pausemangfald og får ikkje så stor meining her. Mørkeret derimot som avsluttar stykket, blir det meir meiningsubstans av, i form av eit rom for kontemplasjon og kvile, og kanskje òg eit memento mori.

Catwalk

Kostyma (Vilde Pettersen ) får stor plass. Eg veit ikkje heilt om dei speler på lag med resten av stykket. Men som nemnt er dette ein teatral versjon der grep som dette sjølvsagt er moglege. Der Tatu Rönkkös musikk er minimalistisk er ikkje kostyma det. Dei ser ut som om dei kjem ut av ei motevisning. Her er det Mor sin jakke som heng over skuldrene, ikkje tatt heilt på (Prinsesse Ingrid Aleksandra på sitt første oppdrag aleine). Jakka er i den nye motefarga kvit. Far (Herman Bernhoft) er baris under regnfrakken (Bad Bunny) og Gry (Anette Sissener Amundsen) viser at makrameen er tilbake. Kostyma til Mann og Kvinne er òg så særprega at dei tar mykje merksemd (til dømes den skinande buksa til Kvinne). Kostyma blir fine i seg sjølve, men spelar liksom ikkje heilt på lag med resten.

Masker

Mot slutten, når døden tek eit meir definitivt tak om stykket, får skodespelarane masker på seg. Det er ein slags kvite gummimasker. Far legg seg under dei tørka plantene. Maska gjer andletet hans daudt. Mann står urørleg med kvit daudingmaske på seg. Gry held på med ein samovar, eit pussig og underleggjerande grep, ho har òg kvit maske. Mor er midt på scenen med halvmaske og Kvinna har heil, kvit maske som gjer ho noko androgyn. Det er eigentleg berre Johanna Mørck som speler med maska, det kan verke som om ho har røynsle i arbeid med maske. Ho gjer maska levande. Men denne maskebruken fungerer ikkje så godt. Skodespelarane snakkar inne i maska. Det er umogleg å skjøne kven som snakkar. Om dei vel å bruke maske bør dei anten spele med ho, eller gjere scena endå meir teatral, kanskje med å la stemmene kome frå ein annan stad enn frå dei maskedekte skodespelarane.

Kjærleik og død

Både Gud, sex og kjærleik er til stades på kyrkjegarden i Fosses stykkje. Ropet av ei verselinje i Tor Jonssons korte dikt «Fattig ynskje»: «kjærleik og død» er bakt inn i Draum om hausten. Her er det Mann som ropar. Liva til menneska i stykket er vanlege, ikkje trivielle, men vanlege. Kjærleik og død er òg vanleg, og essensielt. Eg saknar nok endå meir djupn her. Rytmen som luggar mellom Mann og Kvinne er noko av problemet. Eg trur heller ikkje heilt på at dei verkeleg vil ha kvarandre. Ja, det er ein del skjær i sjøen her, men eg likar likevel Tatu Hämäläinens stil og utforskinga han gjer i dette materialet.